Λάρισα, 7 Ιουνίου 2026
Εισήγηση
δρ Μάξιμου Χαρακόπουλου
“Από τη γενοκτονία στην εθνοκάθαρση των Χριστιανών της Ανατολής”
στην εκδήλωση "Το έγκλημα της Γενοκτονίας" – Ιστορική Αλήθεια και Σύγχρονες Προκλήσεις
Σας ευχαριστώ πολύ για την πρόσκληση και θέλω να συγχαρώ τους διοργανωτές για την αποψινή πολύ ενδιαφέρουσα, θέλω να πιστεύω ότι θα εξελιχθεί στην πορεία, εκδήλωση. Θα προσπαθήσω στον λίγο χρόνο που έχω να αναπτύξω την εισήγηση “Από την γενοκτονία στην εθνοκάθαρση των Χριστιανών της Ανατολής”. Διότι, αρχικώς, η Οθωμανική Αυτοκρατορία και εν συνεχεία το διάδοχο κρατικό μόρφωμα, η Τουρκική Δημοκρατία, χρησιμοποίησε και τα δυο αυτά μέσα: Τη γενοκτονία ως συστηματική φυσική εξόντωση των Χριστιανών που ζούσαν χιλιάδες χρόνια στα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και, εν συνεχεία, η Τουρκική Δημοκρατία χρησιμοποίησε το εργαλείο της εθνοκάθαρσης, δηλαδή, της κατατρομοκράτησης του πληθυσμού, προκειμένου να μετοικήσει, να φύγει από τις πατρογονικές του εστίες. Χρησιμοποίησε ακόμη και απελάσεις και γενικώς ένα περιβάλλον που θα καθιστούσε δυσχερή την ειρηνική συμβίωση αλλογενών, αλλόθρησκων, πληθυσμών προς το κυρίαρχο μουσουλμανικό θρησκευτικό στοιχείο της σύγχρονης Τουρκίας.
Πριν από λίγες μέρες, ως ένα μάθημα πατριδογνωσίας, ξαναείδα με τον μεγάλο μου γιο την βραβευμένη με Όσκαρ ταινία “America America”, του Elia Kazan -συμπατριώτη των παππούδων μου από την Καππαδοκία. Στην πρώτη σκηνή του έργου, όσοι το έχετε δει θα θυμόσαστε, ο Elia Kazan ξεκινάει δείχνοντας τον κυβερνήτη, τον Vali της Καππαδοκίας, να διαβάζει ένα τηλεγράφημα που έλαβε από την Υψηλή Πύλη, από τον Σουλτάνο, στα 1896, τότε διαδραματίζεται η ιστορία που περιγράφει ο μεγάλος Καππαδόκης σκηνοθέτης Elia Kazan. Ο σουλτάνος με το τηλεγράφημά του κατηγορεί, ενοχοποιεί τους Αρμενίους ως υπαίτιους τρομοκρατικών ενεργειών στην Κωνσταντινούπολη και λέει, “είναι επιθυμία του σουλτάνου μας Abdul Hamid του Μεγαλοπρεπούς, της σκιάς του Θεού στη γη, οι Αρμένιοι υπήκοοι σε όλη την αυτοκρατορία του να διδαχτούν για πάντα ότι οι τρομοκρατικές ενέργειες δεν μπορεί να γίνουν ανεκτές. Ο σουλτάνος μας έχει την υπομονή του προφήτη, αλλά τώρα έδωσε δείγματα ότι θα ήταν ικανοποιημένος αν αυτό το μάθημα επιβάλλονταν μια για πάντα σε αυτή την επικίνδυνη μειονότητα. Πώς θα επιτευχθεί αυτό επαφίεται στις εξοχότητές τους, τους κυβερνήτες της κάθε επαρχίας και στους διοικητές των στρατιωτικών φυλακίων που εδρεύουν σε κάθε επαρχιακή πρωτεύουσα”. Το πώς εξέλαβε ο καθένας τις οδηγίες αυτές το εξιστορεί η ταινία, αλλά έγινε αντιληπτό και είναι τεκμηριωμένο και ιστορικά πια με σφαγές εκατοντάδων χιλιάδων Αρμενίων.
Η γενοκτονία, λοιπόν, είναι ένα οργανωμένο έγκλημα που δεν αφορά μόνο τους Ποντίους, δεν αφορά μόνο τους Έλληνες της Μικράς Ασίας ή της Ανατολικής Θράκης, ούτε μόνο τους Αρμένιους ή τους Ασσύριους. Ήταν ένα οργανωμένο έγκλημα που αφορούσε το σύνολο των χριστιανικών πληθυσμών που ζούσαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ένα έγκλημα το οποίο έχει τεκμηριωθεί πια με ντοκουμέντα, με ιστορικά στοιχεία που δεν καταρρίπτονται, έχουν εργαστεί για αυτό πολλοί επιστήμονες διεθνώς. Πρωτεργάτες στην Ελλάδα ήταν ο Πολυχρόνης Ενεπεκίδης και ο Κωνσταντίνος Φωτιάδης, ο οποίος με το δεκατετράτομο έργο του παρείχε ατράνταχτα στοιχεία για τη γενοκτονία των Ποντίων. Αλλά μιλούμε για μία τριακονταετή γενοκτονία που ξεκινά από την περίοδο του Abdul Hamid το 1894 μέχρι και την εκδίωξη των τελευταίων, ως ανταλλάξιμων προσφύγων, Ελλήνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας το 1924. Υπάρχει ένα, επίσης, αξιόλογο έργο ισραηλινών συγγραφέων “Η τριακονταετής γενοκτονία. Ο αφανισμός ο χριστιανικών μειονοτήτων της Τουρκίας 1894-1994” του Benny Morris και Dror Ze'evi. Η γενοκτονία δεν ήτανε επίνευση μόνο τουρκική. Επίσης είναι αποδεδειγμένο ότι η Γερμανία είχε ενεργό ρόλο στην διοργάνωση της όλης εκδίωξης, γενοκτονίας, αφανισμού των χριστιανικών πληθυσμών της Μικράς Ασίας, της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο πρέσβης των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής στην Κωνσταντινούπολη την περίοδο αυτή, ο Henry Morgenthau, στο εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο του “Τα Μυστικά του Βοσπόρου”, περιγράφει τον ρόλο των Γερμανών και ιδιαιτέρως του περιβόητου Γερμανού στρατηγού Liman von Sanders, στην όλη διοργάνωση της γενοκτονίας των Χριστιανών της Ανατολής. Σε άρθρο του το 1925, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, ο στρατηγός Λεωνίδας Παρασκευόπουλος έγραφε στην ΕΣΤΙΑ για τον ρόλο του Liman von Sanders. Όπως υπογράμμιζε “είναι αδιαμφισβήτητο ότι η Τουρκία επιζητεί την εφαρμογή από το 1915 του προγράμματος τους, το οποίο συνίσταται εις την εξόντωση ή απέλαση ολόκληρου του εν Τουρκία Ελληνισμού. Το πρόγραμμα τούτο υπεδείχθη υπό των Γερμανών. Ευρισκόμενος σε Σμύρνη κατά το 1915 ο Γερμανός στρατηγός Liman von Sanders, οργανωτής του τουρκικού στρατού και απευθυνόμενος προς τους Τούρκους αξιωματικούς έλεγε δεικνύον τας Εκκλησίας και Κωδωνοστάσια: «Πώς θέλετε να νικήσετε ενόσω υπάρχουν αυταί. Πρέπει να κατεδαφιστούν ει να μην μείνει ούτε ίχνος των και εκριζωθεί ο εν Τουρκία Ελληνισμός». Και καταλήγει ο στρατηγός “Οι Τούρκοι έκτοτε εις πάσαν περίσταση και με πάσα θυσία προσπαθούν να εφαρμόσουν αυτό το πρόγραμμα”.
Το πέτυχαν αυτό και το είπε παραστατικά ένας γενναίος, ο τελευταίος χριστιανός βουλευτής που υπάρχει σήμερα στην τουρκική Βουλή, ο Γεώργιος Ασλάν, Ασσύριος στην καταγωγή. Μιλώντας από το βήμα της τουρκικής Εθνοσυνέλευσης είπε· “Το1915, ο τουρκικός πληθυσμός ήταν 13 εκατομμύρια, εξ αυτών 3 εκατομμύρια είναι χριστιανοί. Σήμερα η Τουρκία είναι 86 εκατομμύρια, γιατί είναι μόνο 50.000 οι χριστιανοί;”. Όσο δεν απαντάτε αυτό το ερώτημα, τους είπε, τόσο υπάρχουν ζητήματα δημοκρατίας σε αυτή τη χώρα.
Ως Τουρκική Δημοκρατία, λοιπόν, αφού υλοποίησε το σκέλος της γενοκτονίας η Οθωμανική Αυτοκρατορία, ακολούθησε την εθνοκάθαρση:
- • Με τον νόμο επαγγελμάτων το 1932 δεκάδες επαγγέλματα απαγορεύτηκε να τα ασκούν Έλληνες κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης που είχαν ελληνική υπηκοότητα.
- • Το 1941 με τον νόμο της κλήτευσης 20 σειρών, 20 κλάσεων, εξώθησαν στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας 20 κλάσεις επιστρατευμένων με την απειλή του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
- • Έναν χρόνο μετά, το 1942, επέβαλαν τον φόρο περιουσίας, τον γνωστό Varlık Vergisi. Όσοι δεν είχαν τη δυνατότητα πληρωμής, διότι ήταν ένας εξοντωτικός φόρος μόνο για τους μη μουσουλμάνους, εξωθούνταν σε τάγματα εργασίας στα βάθη της Ανατολής και πολλοί εξ αυτών δεν επέστρεψαν.
- • Είναι γνωστά τα Σεπτεμβριανά γεγονότα του 1955, το pogrom κατά των Ελλήνων της Πόλης. Πρόσφατα, σε μελέτη που παρέδωσα στο επιστημονικό περιοδικό της Φιλοσοφικής Σχολής του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών προς δημοσίευση, «σκόνταψα» σε στοιχεία που φέρνει μια Τουρκάλα επιστημών, η Dilek Guven, που αποκαλύπτει μυστική απόφαση του 1946 του Λαϊκού Ρεπουμπλικανικού Κόμματος, η οποία λέει ότι 500 χρόνια από τη Άλωση της Πόλης δεν πρέπει να υπάρχει κανείς Χριστιανός στην Κωνσταντινούπολη! Τα Σεπτεμβριανά ήταν σε υλοποίηση αυτού του σχεδίου. Είναι γνωστή οι προβοκάτσια για τα Σεπτεμβριανά με την δήθεν απόπειρα εμπρησμού, ανατίναξης της οικίας του Κεμάλ στην Θεσσαλονίκη.
- • Ακολούθησαν το 1964 οι μαζικές απελάσεις Κωνσταντινουπολιτών με αφορμή το Κυπριακό.
- • Βεβαίως, στην Ίμβρο δεν σεβάστηκαν εξ αρχής και καταπατούν κατάφωρα τη Συνθήκη της Λωζάννης. Δεν επετράπη ποτέ να υπάρχει αυτοδιοίκηση και τοπική αστυνομία από Ρωμιούς και οδηγηθήκαμε στη σημερινή οικτρά κατάσταση.
Ολοκληρώνοντας, είναι λάθος ότι έχουμε τεμαχίσει σε ξεχωριστές ημερομηνίες την γενοκτονία των Χριστιανών της Ανατολής. Το 2005, μαζί με τον Στέλιο Παπαθεμελή και άλλους βουλευτές, είχαμε καταθέσει πρόταση νόμου που δεν συζητήθηκε ποτέ για μία ενιαία ημερομηνία της γενοκτονίας, προκειμένου το αίτημα της διεθνούς αναγνώρισης να μην αυτοϋπονομεύεται στη διεθνή κοινότητα.
Αν έχει μία αξία η διεθνής αναγνώριση της γενοκτονίας είναι για να μην επαναλαμβάνονται τέτοια εγκλήματα, διότι είναι γνωστή η ρήση του Αδόλφου Χίτλερ όταν οργάνωνε το Ολοκαύτωμα: “ποιος θυμάται τη γενοκτονία των Αρμενίων;”. Σας ευχαριστώ!
Μπορείτε να παρακολουθήσετε την εισήγηση του Μάξιμου Χαρακόπουλου στην ηλεκτρονική διεύθυνση: https://youtu.be/FsWsRDAySFM
Μετά το πέρας των εισηγήσεων τέθηκαν ερωτήσεις για ζητήματα εξωτερικής πολιτικής και διεθνοποίησης του αιτήματος της γενοκτονίας. Από πλευράς του ο Μάξιμος Χαρακόπουλος απάντησε τα εξής:
Εγώ δεν θα επιδιώξω το εύκολο χειροκρότημα. Τα ζητήματα εξωτερικής πολιτικής δεν πιστεύω ότι πρέπει να γίνονται αντικείμενο της εσωτερικής πολιτικής διαμάχης. Η αναγνώριση της γενοκτονίας των Ελλήνων της Μικράς Ασίας, των Ποντίων, των Αρμενίων και των Ασσυρίων από τη διεθνή κοινότητα, σε σχέση με το ολοκαύτωμα των Εβραίων από τους Γερμανούς, οφείλω να επισημάνω ότι έχει μια βασική διαφορά: Το ολοκαύτωμα το αναγνώρισαν οι Γερμανοί και συμβιβάστηκαν με τη μελανή σελίδα της ιστορίας τους, και γι' αυτό παγκοσμίως είναι αναγνωρισμένο.
Για όλα τ’ άλλα υπάρχει μια διαρκής προσπάθεια, η οποία προϋποθέτει πρώτα απ' όλα την εθνική ενότητα -να συμφωνούμε μεταξύ μας. Όταν υπάρχουν υπουργοί Παιδείας -δεν θα ήθελα να κάνω αυτή τη συζήτηση, αναγκάζομαι να την κάνω- που από το βήμα της Βουλής αντιπαρατέθηκαν μαζί μου ως αρνητές της γενοκτονίας, υπηρετούν την εθνική προσπάθεια; Όταν εμείς ως ελληνική πολιτεία τεμαχίζουμε τη γενοκτονία για να γίνουμε αρεστοί σε όποιους έχουν ισχυρότερη φωνή -το '94 για τους Ποντίους, μετά για τους Μικρασιάτες, νωρίτερα για τους Αρμενίους, εκκρεμεί των Ασσυρίων, και κάναμε και την Ημέρα Θρακικού Ελληνισμού χωρίς αναφορά και του όρου γενοκτονία- υπηρετούμε τη συνολική εθνική προσπάθεια;
Επειδή διαθέτω θεσμική μνήμη, γιατί χρόνια με τιμούν οι πολίτες μου από τη Λάρισα στο Κοινοβούλιο, να θυμίσω ότι ο Κώστας Φωτιάδης, ο καθηγητής, ομότιμος πια, εκ των επιτηρητών της διδακτορικής μου διατριβής, έκανε ένα δεκατετράτομο έργο που τεκμηριώνει, μεταξύ άλλων όπως είπε ο κ. Σαρμουκασίδης, το έγκλημα της γενοκτονίας του Ποντιακού Ελληνισμού. Μια μια περίληψη, έναν συμπυκνωμένο τόμο αυτών των τεκμηρίων εξέδωσε η Βουλή των Ελλήνων. Η Βουλή των Ελλήνων δεσμεύτηκε και τον μετέφρασε τον τόμο αυτό σε έξι γλώσσες, με στόχο ο τόμος αυτός να πάει σε όλο τον κόσμο, σε πρεσβείες, σε κοινοβούλια, σε ακαδημίες, σε πανεπιστήμια, για να διαμορφώσει μια παγκόσμια κοινή γνώμη για το έγκλημα της γενοκτονίας. Ο τόμος αυτός καίτοι μεταφράστηκε, ποτέ δεν τυπώθηκε από τη Βουλή των Ελλήνων σε έξι γλώσσες για να ικανοποιήσει την αποστολή για την οποία μεταφράστηκε.
Κατ' επανάληψη ως βουλευτής έκρουσα την πόρτα προέδρων της Βουλής των Ελλήνων σε διαφορετικές κυβερνήσεις: και της ΝΔ, και του ΠΑΣΟΚ, και των ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ. Το 2010, μαζί με τον συνάδελφο βουλευτή από την Κοζάνη, Αθανασιάδη, συγκεντρώσαμε 114 υπογραφές, με το αίτημα να τυπωθεί η μετάφραση του τόμου σε έξι γλώσσες και να διανεμηθεί, να αποσταλεί σε όλους όσους πρέπει να φτάσει ο τόμος. Με τα χέρια μου παρέδωσα τοις υπογραφές στον αείμνηστο Φίλιππο Πετσάλνικο. Η τύχη της προσπάθειας αυτής είναι γνωστή: ο Φωτιάδης απηύδησε και τύπωσε ο ίδιος στην αγγλική, στη ρωσική και σε άλλες γλώσσες το έργο του, και τουλάχιστον υπάρχει η δυνατότητα να γίνει κτήμα της οικουμένης, όσων ενδιαφέρονται.
Τα ζητήματα της εξωτερικής πολιτικής είναι πολύ λεπτά. Μπορώ να πω εκτός μικροφώνου περισσότερα. Σας ευχαριστώ.
Μπορείτε να παρακολουθήσετε την απάντηση του Μάξιμου Χαρακόπουλου στην ηλεκτρονική διεύθυνση: https://youtu.be/o2SEtdQWYT0
