Ομιλία Μ.Χαρακόπουλου στην παρουσίαση του βιβλίου του Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ. Βαρθολομαίου
- Published in Ομιλίες
Αλεξανδρούπολη, 24 Σεπτεμβρίου 2017
Ομιλία
του βουλευτή και συγγραφέα
κ. Μάξιμου Χαρακόπουλου
στην παρουσίαση του βιβλίου
του Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ. Βαρθολομαίου
«Συνάντηση με το Μυστήριο»
στον Αγ. Βασίλειο Αλεξανδρούπολης
«Εκλεκτοί προσκεκλημένοι,
Κυρίες και κύριοι,
Θέλω καταρχήν να ευχαριστήσω τον πατέρα Χαρίτωνα για την ιδιαίτερα τιμητική πρόσκληση να συμμετέχω σε ένα τόσο υψηλού επιπέδου πάνελ και να μοιραστώ μαζί σας εμπειρίες από τα προσκυνήματά μας με τον Οικουμενικό πατριάρχη Βαρθολομαίο στις αλησμόνητες πατρίδες της Ανατολής, με αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου του πρώτου της Ορθοδοξίας «Συνάντηση με το Μυστήριο».
Ο χώρος βεβαίως της δραστήριας ενορίας σας μου είναι γνώριμος, καθώς έχω ξαναβρεθεί εδώ για την παρουσίαση της επανέκδοσης του βιβλίου «Ρωμιοί της Καππαδοκίας».
Φίλες και φίλοι,
Στην ιστορία εμφανίζονται άνθρωποι που βάζουν αθόρυβα την ανεξίτηλη σφραγίδα τους στα δρώμενα, καθορίζοντας όχι μόνον το παρόν αλλά και το μέλλον. Το έργο τους γίνεται, συνήθως, αντιληπτό στο μέγεθος της μεγαλοσύνης του μετά από πολλά χρόνια ή και δεκαετίες.
Ένας τέτοιος άνθρωπος πιστεύω ότι είναι και ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος. Πρόκειται για μια σπάνια προσωπικότητα, που φέρει τα ωραιότερα προτερήματα του γένους μας, και επί τρεις δεκαετίες διανοίγει, εντός ενός αντίξοου περιβάλλοντος,νέους δρόμους ελπίδας και φωτός.
Λαμβάνοντας υπόψη τις συνθήκες εντός των οποίων καλείται να ανταπεξέλθει και να εκπληρώσει την αποστολή του και αντιστοίχως τα αποτελέσματα τα οποία έχει επιτύχει δεν μπορεί παρά να αισθανόμαστε δέος και σεβασμό προς το πρόσωπό του.
Είναι άξιος διάδοχος των μεγάλων πατριαρχών που βρέθηκαν στην ύψιστη αυτή θέση σε χρόνους ενδοξότερους των σημερινών για το γένος μας και την Ορθοδοξία.
Η σοφή του ποιμαντορία στον Οικουμενικό θρόνο έχει αναμφίβολα καταστήσει εκ νέου το Φανάρι οικουμενικό κέντρο, δρώντα παράγοντα της διεθνούς σκηνής.
Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος είναι ένας ακάματος εργάτης, ένας συνετός και πράος ποιμένας, ένας σώφρων αλλά και ασύγκριτα αποφασιστικός θρησκευτικός ηγέτης.
Όσοι είχαμε τη τύχη να συναναστραφούμε μαζί του, παρακολουθήσαμε την δύσκολη πορεία του στον οικουμενικό θρόνο, που ενίοτε μοιάζει με σταυρό του μαρτυρίου.
Διαπιστώσαμε, όμως, παράλληλα τα απαράμιλλα επιτεύγματα που προσπορίζει η αγνή πίστη προς τον Χριστό, η ειλικρινής και αταλάντευτη αφοσίωση στο καθήκον.
Ιδιαιτέρως, όσοι από εμάς καταγόμαστε από τα άγια χώματα των αλησμόνητων πατρίδων της καθ’ ημάς Ανατολής, αισθανόμαστε βαθύτατη ευγνωμοσύνη για τις αναλαμπές των εκκλησιών μας έπειτα από πολλές δεκαετίες σιωπής και αδιαφορίας.
Προσωπικά είχα τη τύχη να παραβρεθώ στο πλευρό του Πατριάρχη μας, σε πολλές περιοχές της μικρασιατικής γης. Είναι νομίζω αδύνατο να περιγράψω επακριβώς το ρίγος της συγκίνησης που κάθε φορά μας διαπερνά όταν συμμετέχουμε σε Λειτουργίες στις παλιές εκκλησιές μας. Μια συγκίνηση που επαναλαμβάνεται πάντοτε σε κάθε νέο προσκύνημα, σε κάθε επίσκεψη.
Η παρουσία μας εκεί πάντοτε φέρνει στο νου μας, εποχές του ένδοξού μας βυζαντινισμού -που λέει ο ποιητής-, μας φέρνει στο νου τους Πατέρες της Εκκλησίας μας, τους Αγίους και μάρτυρες, τους αγνούς πιστούς που διατήρησαν την Ορθοδοξία και την ταυτότητα του Γένους μας ζωντανά για αιώνες στην αγιοτόκο γη της Μικρασίας.
Αλλά μας ξυπνά και τις μνήμες της Γενοκτονίας, της εξολόθρευσης των Χριστιανών, και τον εκτοπισμό όσων έμειναν ζωντανοί. Κι αυτό είναι κάτι που δεν πρόκειται να λησμονήσουν οι απόγονοι των ανθρώπων που μαρτύρησαν στον Πόντο, στη Σμύρνη και όπου αλλού.
Όσα χρόνια κι αν περάσουν, εμείς τα παιδιά, τα εγγόνια, τα δισέγγονα των προσφύγων, και αύριο οι απόγονοί μας θα έχουμε πάντοτε στη σκέψη μας αυτό που συνέβη, επιζητώντας την ηθική δικαίωση.
Γιατί πολλοί είναι αυτοί που θα ήθελαν να λησμονήσουμε την ιστορία, να ρίξουμε μαύρη πέτρα πίσω μας, και να πούμε ότι βλέπουμε μόνον μπροστά, αρνούμενοι τις ρίζες μας, το παρελθόν μας και εν τέλει τον εαυτόν μας.
Άλλωστε, μετά την εξάλειψη των ανθρώπων, ξεκίνησε στη γείτονα και η επιχείρηση εξάλειψης της ιστορικής μνήμης. Εκκλησιές και μνημεία αλλάζουν χρήση, ξεγράφεται η αληθινή τους ταυτότητα. Για να ξεχαστεί ότι κάποτε εκεί ζούσαν Έλληνες της Μικράς Ασίας, του Πόντου αλλά και Αρμένιοι και Ασσύριοι Χριστιανοί.
Ιδού λοιπόν, η τεράστια προσφορά του Οικουμενικού Πατριάρχη που διατρέχει ακατάπαυστα ό,τι έχει απομείνει για να ακουστούν και πάλι ψαλμωδίες, να ανάψουν κεριά, να ζωντανέψει η μνήμη έστω και για λίγες ώρες, γεγονός που γίνεται αφορμή προβληματισμού και για τους σημερινούς κατοίκους της περιοχής.
Με αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου σήμερα μου ζητήθηκε από τον πατέρα Χαρίτωνα να μοιραστώ κάποιες από τις εντυπώσεις που αποκόμισα και τις σκέψεις που κατέγραψα με νωπές τις αναμνήσειςστη διάρκεια κάποιων από τις προσκυνηματικές αυτές επισκέψεις στο πλάι του Παναγιώτατου.
Θα ξεκινήσω από την Κυρά του Πόντου, την Παναγία Σουμελά, όπου το 2010 για πρώτη φορά το τουρκικό κράτος επέτρεψε να πραγματοποιηθεί η εορτή του 15αύγουστου, μετά από 88 ολόκληρα χρόνια μετά τον ξεριζωμό.
Σας διαβάζω από το σημειωματάριό μου: «Χαρμολύπη. Αυτός ο εκκλησιαστικός όρος νομίζω ότι αποδίδει καλύτερα τα συναισθήματα όλων όσων βρεθήκαμε στην πρώτη λειτουργία στην Παναγία Σουμελά στην Τραπεζούντα του Πόντου.
Χαρά γιατί 88 χρόνια μετά την μικρασιατική καταστροφή και το άδοξο τέλος του ελληνισμού της καθ’ ημάς Ανατολής θα ξανακούγονταν ψαλμωδίες στη μαρτυρική γη του Πόντου. Θλίψη για τα περασμένα μεγαλεία, που όπως λέει ο εθνικός μας ποιητής ‘‘διηγώντας τα να κλαις’’.
Το τοπίο γύρο μας καταπράσινο. Πυκνή βλάστηση με τα έλατα να υψώνονται θεόρατα προς τον ουρανό. Σε πολλά σημεία το νερό της βροχής έχει ξεπλύνει το χώμα και προσπαθούμε να ισορροπήσουμε πάνω στις ρίζες των δέντρων που έχουν γίνει αναπόσπαστο κομμάτι του μονοπατιού. Ο καιρός μουντός. Το μοναστήρι γαντζωμένο πάνω στο όρος Μελά προβάλει μπροστά μας τυλιγμένο μέσα σε νέφος ομίχλης.
Τα χαράματα που ξεκινήσαμε από την Τραπεζούντα, την άλλοτε πρωτεύουσα των Μεγαλοκομνηνών έβρεχε. Όλοι ήταν ανήσυχοι πως θα γίνει η λειτουργία στον περίβολο της μονής με βροχή. Αν και η λειτουργία θα ξεκινούσε στις 10 έπρεπε να είμαστε για λόγους ασφαλείας, όσοι είχαμε την τύχη να φέρουμε στο λαιμό μας τις κονκάρδες εισόδου, από τις 7 στο μοναστήρι.
Ο φόβος για προβοκάτσια ή αντιδράσεις ακραίων εθνικιστικών στοιχείων, όπως οι «Γκρίζοι λύκοι» ήταν έντονος όλες τις προηγούμενες ημέρες. Από τη στιγμή που δόθηκε η άδεια στον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο να λειτουργήσει, το πατριαρχείο εργάστηκε αθόρυβα, έτσι ώστε να διασφαλιστεί ότι δεν θα υπάρξουν εξάρσεις και υπερβολές που θα θέσουν σε κίνδυνο την επανάληψη του προσκυνήματος κάθε χρόνο.
Η επιρροή των «Γκρίζων λύκων» στην περιοχή μεγάλη με την προπαγάνδα να γίνεται από τη μικρή ηλικία των παιδιών. Μες στην πόλη, επιστρέφοντας από το Κρυονέρι, το ύψωμα πάνω από την Τραπεζούντα, όπου είχαμε πάει να δούμε την εξοχική κατοικία του επιφανούς Ποντίου Καπαγιαννίδη, που μετετράπη σε μουσείο με την ονομασία «βίλα Ατατούρκ» επειδή κοιμήθηκε σε αυτή ο Κεμάλ, παιδάκια που χαιρετήσαμε από το λεωφορείο, αντί χαιρετισμού σχημάτισαν με τα δάχτυλα τους το έμβλημα των «Γκρίζων λύκων».
Ανεβαίνουμε τις τελευταίες σκάλες για την είσοδο του μοναστηριού. Πολλοί σταματούν κάθε τόσο να πάρουν μια ανάσα και να χορτάσουν τα μάτια τους το ανεπανάληπτο τοπίο. Άνθρωποι κάθε ηλικίας, άλλοι με μπαστούνια, ακόμα και υποβασταζόμενοι ανηφορίζουν για το τάμα ζωής, τον κρυφό πόθο τριών γενιών Ποντίων να λειτουργηθούν στην Παναγία Σουμελά.
Έλληνες, Ρώσοι, Γεωργιανοί, Κύπριοι, απόγονοι προσφύγων που σήμερα βρίσκονται σκορπισμένοι στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα βρέθηκαν εκεί για το ραντεβού με την ιστορία. Για το μνημόσυνο «των ειρηνικώς αλλά και μαρτυρικώς τελειωθέντων», όπως θα διαβάσει αργότερα ο πατριάρχης.
Καθώς δεν χτυπούνε τα σήμαντρα και οι καμπάνες της μονής, η αμηχανία της στιγμής την ώρα της προσέλευσης του πατριάρχη θα σπάσει με την ιαχή άξιος- άξιος και παρατεταμένα χειροκροτήματα.
Ο Πατριάρχης του Γένους ψάλει«εν τη κοιμήσει τον κόσμον ού κατέλιπες Θεοτόκε»και γύρω του μάτια δακρυσμένα. Κάθε λέξη, κάθε ψαλμός, εδώ αποκτά ξεχωριστό, συμβολικό περιεχόμενο. Ο Οικουμενικός πατριάρχης Βαρθολομαίος, που αξιώθηκε να είναι ο πρώτος προκαθήμενος της ορθοδοξίας που λειτουργεί στη Σουμελά, μνημόνευσε από τους κτήτορες της μονής μέχρι τον τελευταίο μητροπολίτη Τραπεζούντος, τον Χρύσανθο. Τους ειρηνικώς άλλα και τους μαρτυρικώς τελειωθέντες Ποντίους. Και ο λόγος του, μήνυμα ειρήνης, κατέληξε με το ελπιδοφόρο«ανθεί και φέρει κι’ άλλο».
Δυστυχώς, το τουρκικό κράτος, λίγα χρόνια αργότερα, με διάφορα προσχήματα, απαγόρευσε τον εορτασμό στην Παναγία Σουμελά. Τα ακραία στοιχεία επικράτησαν. Αυτά που προώθησαν και την μετατροπή της Αγίας Σοφίας στη Τραπεζούντα σε τζαμί, της Αγίας Σοφίας της Νίκαιας σε τζαμί, και της Αγίας Σοφίας της Αδριανούπολης σε τζαμί. Αυτά που θέλουν και την ίδια την Αγιά Σοφιά στην Πόλη να την κάνουν τζαμί. Κι αυτό δείχνει και το μέγεθος της σημασίας του έργου του Πατριάρχη να διασώσει ότι σώζεται.
Στις 24 Ιουνίου 2014, βρεθήκαμε στην πρώτη Θεία Λειτουργία που έγινε 90 χρόνια μετά την Ανταλλαγή στον Ιερό Ναό του Τιμίου Σταυρού στην Τζαλέλα/Ευμορφοχώριον της Καππαδοκίας, απ’ όπου πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν στο Ομορφοχώρι της Λάρισας.Η ίδια συγκίνηση πάντοτε.
Διαβάζω και πάλι από τις σημειώσεις μου:
«Τα λεωφορεία με τους Έλληνες τουρίστες, μεταξύ των οποίων και προσκυνητές απόγονοι Ρωμιών προσφύγων, δυσκολεύονται να κινηθούν στους στενούς δρόμους. Σε λίγο φτάνει ο Πατριάρχης, συνοδευόμενος από τον Αρχιεπίσκοπο της Ουτρέχτης των Παλαιοκαθολικών (κ. JorisVercammen).
Ο προκαθήμενος της Ορθοδοξίας με την πρόσκλησή του σε εκπροσώπους άλλων χριστιανικών δογμάτων στο προσκύνημα της Καππαδοκίας υπενθυμίζει -πράγματι, με φαναριώτικη διπλωματία- τις ρίζες του ορθού δόγματος που ορθοτόμησαν οι μεγάλοι Πατέρες της Εκκλησίας από την Καππαδοκία.
Ένα σμήνος από κάμερες σπεύδει να αποθανατίσει τη στιγμή που ο μουχτάρης τού προσφέρει λουλούδια καλωσορίζοντάς τον. Ο Πατριάρχης ανταποδίδει με δώρο και φιλοφρονήσεις.
Μετά τις εθιμοτυπίες κατηφορίζουμε το καλντερίμι για την επιβλητική εκκλησία του Τιμίου Σταυρού. Στο χωριό, ο χρόνος θαρρείς και έχει σταματήσει στο 1924, σημείο-καμπή για την Καππαδοκία, τη χρονιά Ανταλλαγής των πληθυσμών που επέβαλε η συνθήκη της Λωζάνης. Τα περισσότερα σπίτια, ακόμη και αυτά που κατοικούνται από τους νέους κατοίκους, έχουν παραδοθεί στη φθορά του χρόνου.
Τα λόγια είναι φτωχά για να περιγράψουν τη συγκίνηση όσων είχαμε την τύχη να συμμετάσχουμε στη μυσταγωγία της πατριαρχικής αυτής λειτουργίας στη γη που ανέδειξε τους μεγάλους Πατέρες της Εκκλησίας. Ίσως για κάποιους ελλαδίτες, που πια μαθαίνουν στα παιδιά τους ότι ο 'Αι Βασίλης δεν έρχεται από την Καισαρεία αλλά από τη... Λαπωνία, να μη σημαίνει και τίποτε.
Όσοι, όμως, μεγαλώσαμε με τις αφηγήσεις της γιαγιάς για τη μακρινή πατρίδα, το «μεμλεκέτ», και τον καημό της να γυρίσει πίσω, το ανάθεμα στους αίτιους του ξεριζωμού «σεμπέπ ολάν καχρ ολσούν», που γράφει στο τέλος του βιβλίου της «Ματωμένα χώματα» η Διδώ Σωτηρίου, για εμάς, λοιπόν, αυτή η λειτουργία στη γη των παππούδων μας είναι μια χαρμολύπη. Είναι το δικό μας τάμα να ξαναγυρίζουμε στις ρίζες μας, κρατώντας έτσι, αλησμόνητες και όχι χαμένες τις πατρίδες της Ανατολής!».
Το 2017 βρισκόμαστε πάλι στην Καππαδοκία, στην Σινασό. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης τελεί τη Θεία Λειτουργία στον Ι. Ν. Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης.
Αντιλαμβανόμαστε ότι «κι αν έφυγαν πια από τη ζωή οι πρόσφυγες πρώτης γενιάς, για την αγιοτόκο γη της Καππαδοκίας και το ανεξίτηλο αποτύπωμα της ρωμαίικης παρουσίας μιλούν τα μνημεία της:
• Ο επιβλητικός ναός της Αραβισού, που ο Παναγιώτατοςετέλεσε τον εσπερινό.
• Οι υπόσκαφες εκκλησιές και τα πετρομονάστηρα στα Κόραμαπου ύμνησε ο νομπελίστας Καππαδόκης ποιητής Γιώργος Σεφέρης.
• Οι υπόγειες πολιτείες στη Μαλακοπή με το τρόχιστην είσοδο να προστατεύει από κάθε επιβουλή.
• Τα ξακουστά αρχοντικά της Σινασού, αλλά και ο στάβλος που αγίασε ο Άγιος Ιωάννης ο Ρώσος στο Προκόπι.
• Τα δίπατα σπίτια στα Ποτάμια του Αγίου Γεωργίου, όπου ακόμη διακρίνει κανείς τους δικέφαλους αετούς.
• Το εντυπωσιακό παρθεναγωγείο της Καρβάλης και η δεκάτρουλη εκκλησία των Αγίων Βασιλείου και Βλασίου στο Μιστί.
• Η λάρνακα της Αγίας Μακρίνας στην Αξόκαι η μοναδική ίσως στον κόσμο εκκλησία επ’ ονόματι του Αγίου Παχωμίου στο Ένεχιλ.
• Οι κτητορικές επιγραφές σε εκκλησίες και αρχοντικά στα ρωμαίικα και τα καραμανλήδικα.
• Οι σχισμένοι, ακρωτηριασμένοι μονόλιθοι, που αποκαλύπτουν σε κοινή θέα τις εκκλησιές που έκρυβαν στα σωθικά τους, όπως ο Άγιος Βασίλειος στη Σινασό, που δεν άντεξε το βάρος των χρόνων και κατέρρευσε φέτος από έντονη βροχόπτωση.
Μιλούν ακόμη:
• Οι Καππαδοκικές Αδελφότητες στην Πόλη και τα καραμανλήδικα ευαγγέλια.
• Η εφημερίδα “Ανατολή” του Ευαγγελινού Μισαηλίδη και οι εικόνες που έφεραν μαζί τους οι πρόσφυγες στην Ελλάδα.
• Ο Άγιος Αρσένιος και ο Άγιος Γέροντας Παΐσιοςαπό τα Φάρασα, που κοσμούν το ωμοφόριό του Πατριάρχη, οι τελευταίοι Άγιοι που ανέδειξε η Καππαδοκία».
Εφέτος βρεθήκαμε και στην πάλαι ποτέ περίλαμπρη και ξακουστή πόλη της Εφέσου. Εδώ, που βρίσκεται ο τάφος του Ευαγγελιστή Ιωάννη, εδώ που πραγματοποιήθηκε η Γ΄ Οικουμενική Σύνοδος.
Ο Οικουμενικός Πατριάρχης χοροστάτησε στον Εσπερινό στον ναό του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, στο χωριό της ορεινής Εφέσου, τον Κιρκιντζέ, που έγινε γνωστός στο πανελλήνιο από τα «Ματωμένα Χώματα» της συγγραφέως Διδώς Σωτηρίου, ενώ προεξήρχε και στην Πατριαρχική Θεία Λειτουργία στη μνήμη του Αποστόλου και Ευαγγελιστή Ιωάννη του Θεολόγου, στην παλαιοχριστιανική βασιλική της Εφέσου, επί του τάφου του Αγίου.
Κι όπως είχαμε τότε αναφέρει «η ιστορία εδώ είναι πάντοτε παρούσα. Τίποτε στην πραγματικότητα δεν έχει σβήσει ο χρόνος, αλλά και η δράση του ανθρώπου, και τίποτε δεν θα χαθεί στον αιώνα των αιώνων, όσο διατηρούμε ζωντανή την μνήμη και την πίστη μας».
Κι αν επιμένουμε, στην ανάγκη της ιστορικής γνώσης δεν είναι γιατί είμαστε προγονόπληκτοι, αλλά γιατί πάνω από όλα, αυτό που χρειαζόμαστε είναι το φως των σπουδαίων ανθρώπων, που έγιναν πρότυπα πίστης, αγάπης, ηρωισμού, αλτρουισμού, αλληλεγγύης, προσφοράς και μαρτυρίας. Γιατί με τα δικά τους παραδείγματα θα βρούμε κι εμείς τοn δικό μας δρόμο, τον ατομικό, τον εθνικό, τον οικουμενικό, μέσα σε συνθήκες κρίσης, κυρίως κρίσης αξιών και αρχών.
Και τέτοιο πρότυπο πίστης, αγάπης και μαρτυρίας είναι ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος, τον οποίο όλοι μας καλούμαστε να μιμηθούμε και να συνδράμουμε στο δύσκολο αγώνα που διεξάγει, ο καθένας στο μέτρο των δυνάμεών του.
